دارد . اين آثار را به ترتيب به همراه نگاشته‌ها و تصاوير مربوط به آن‌ها ، در صفحات بعد معرفى نموده‌ايم . در پايان بر اين نكته نيز تاكيد مىكنيم كه تا دهه چهل خورشيدى ، در ضلع شمال و شمال شرقى اين مسجد يك گورستان تاريخى با سنگ مزارهاى بسيار ارزشمند وجود داشت كه پس از متروكه شدن و نيز مجاورت با مركز دادوستد شهر ( بازار نعلبندان ) ، آن‌را مسطح و بر روى آن چند سال بعد ( آذرماه 1368 ) كتابخانه فعلى مسجد جامع را بنا نمودند . در مورد اين گورستان در بخش « قبرستانهاى درون شهرى استراباد » در اواخر همين كتاب بطور مفصل شرح‌هائى داده شده و تصاويرى را هم ارائه نموده‌ايم . مناره مسجد جامع و كتيبهء آن منار يعنى جاى نار و نور و به معنى واضح‌تر يعنى محل روشنائى . ساخت منار از گذشته دور در ايران رواج داشته چنان كه منار نورآباد ( ميل اژدها ) متعلق به عصر اشكانيان است . در بين مسلمانان ، عده‌اى اولين منار را متعلق به مسجد جامع بصره و مربوط به زمان امويان دانسته‌اند كه به امر زياد بن ابيه به سال 44 ه ساخته شد . 21 در ايران اولين منار را گيرشمن متعلق به مسجد جامع شوش و عده‌اى هم منار تاريخانه دامغان ( كه از بين رفته ) مىدانند . 22 اما قديميترين منار تاريخ‌دار ( داراى كتيبه ) در ايران را منار مسجد سرخ ساوه دانسته‌اند كه تاريخ 453 ه را بر خود دارد ، سپس مناره زواره و بعد منار مسجد جامع كاشان كه متعلق به سال 466 ه است . در گذشته معمولا بر دو طرف سردر يا ايوان مساجد دو منار استوار مىكردند ، ولى مسجد جامع استراباد تك‌مناره بوده ، چنان كه در بعضى از شهرهاى ديگر شمال ايران مثل مسجد چهارسراى ، مسجد شيخ زاهد و مسجد كاسه‌فروشان رشت هم همگى يك مناره هستند . هر مناره از چهار قسمت پايه ، ساقه ، سرپوش ( جاى موذنه ) و راس ( سقف ) تشكيل شده است . برخى از مناره‌ها كاربرد استقامتى نيز داشته‌اند يعنى جلوى رانش پايه‌ها ، ساقه‌ها و ديوار زير گنبدها را ميگرفتند . منار مسجد جامع گرگان در حقيقت از نوع سردرى ( درب جنوب ) و با محاسبه ايجاد استقامت ساخته شده بود . استفاده از آجر هم براى ساخت منار كه در عصر سلجوقيان رواج زيادى يافت ، به دو دليل بود : 1 ضريب انقباض و انبساط آجر در برابر گرما و سرما زياد شود و به همين دليل معمولا از ايجاد ترك در آنها جلوگيرى مىنمود . 2 در مقايسه با ساير مصالح ، از قدرت ذخيره انرژى حرارتى برخوردار است و گذار